رسالة الغفران هی الرسالة التی ألفها أبو العلاء المعری رائد التراث العربی- الإسلامی فی القرن الرابع و الخامس ردا علی الرسالة کتبها الیه علی بن منصور الحلبی، وقد وضع لها مقدمة طویلة جدا استلهم فیها من قصة المعراج والقرآن الکریم فأنشأ بوحی منهما رحلة خیالیة، رحلة إلی الجنة والنار، وهو یحشد نصها بالآیات والأشعار والأخبار والمناقشات اللغویة والنحویة لیستمد منها فی الوصف أو الحوار أو تبیین الشخصیة أو سرد الواقع، ویبرز کل هذه العناصر فی إطار وحدات مکانیة ینتقل من واحدة منها الی أخری مسلطا الضوء علی أوصافها و ملامحها؛ ومن هنا ندرس فی هذا المقال صورة المکان الذی یرسمه الکاتب بریشته فی کل مرحلة من هذه الرحلة، ونری کم استمد من القرآن والتراث فی تشکیلة بنیة المکان وکم اعتمد علی قدرة خیاله فی وصف فضاءاته و تجسید وحداته، وما هو أسلوبه فی ترسیم المساحات المکانیة المتخیلة.

تعتبر رسالة الغفران من أقدم نماذج التراث القصصی العربی التی طالما ظلمها النقاد القدامی وکانت شبه منسیة حتی أوائل القرن العشرین، لأن کثیرا من الأدباء والنقاد اتهموا أبا العلاء المعریفی دینه وبالاستخفاف بالمعتقدات الإسلامیة فی هذه الرسالة وتنقصوا من قیمتها حیث أدی إلی عدم اکتراث الدارسین بها لمدة زهاء تسعمائة سنة. انتبه النقاد العرب إلی أهمیتها منذ اهتمام المستشرقین بها والمقارنة بینها وبین الکومیدیا الإلهیة لدانتی. تهدف هذه المقالة إلی دراسة الجانب القصصی لهذه الرسالة علی علم بأن رسالة الغفران لیست القصة بالمعنی الذی نفهمه الیوم ولکنها تتمتع بمیزات قصصیة جدیرة بالاهتمام ونهدف إلی استکناهها فی هذا المجال ولهذا ندرس الطابع القصصی فیها عبر بنیتین: البنیة القصصیة والبنیة الفکریة والعقائدیة. البنیة القصصیة فی رسالة الغفران تتکون من سبعة أجزاء: السرد، والحبکة، والحدث، والبطل، والحوار، والزمان والمکان. تتمحور البنیة العقائدیة حول شفاعة أهل البیت (ع) والتوسل بهم للتخلص من أهوال الحشر والسخریة من صناعة الشعر والأدب التی لاتنفع فی الآخرة إلا إذا کانت فی سبیل الله.

کان الشکل القصصی موجوداً عند العرب من بعید العهد وتَحَقُّقُ هذا التواجد بشکلٍ طبیعیٍ مستمدٌ من الأحداث الیومیة وبما أنَّ الشعر کان عند العربِ جزءاً من هذا الواقع، کان من الطبیعیِ أن نجدَ الأشکالَ الخبریةَ القدیمةَ یتخلَّلها هذا الشعرُ حیثُ کان ورود الشعر فی قصص العرب تزید جمالا للقصة. وهذا التداخل بین الشعر والقصة یهدفُ إلی إحداثِ نتیجةٍ مزدوجةٍ تتمثَّلُ فی: استکمال المتعة السماعیة وحفظ روح الحدث. ومن بین الناثرین العرب القدامی کان أبو العلاء المعرِّی مهتمَّاً بهذا التداخل بین القصة والشعر فی کتابه رسالة الغفران. یَتِمُّ الحدثُ فی رسالة الغفران عبر مشروعیة التفاعل بین القصة والشعر فی معظم الأحیان. من هنا هذه المقالة تحاول من خلال المنهج الوصفی-التحلیلی عبر دراسة أسالیب التداخل بین القصة والشعر أن تلقی ضوءاً کاشفاً علی أهم الأغراض عند أبی العلاء المعری فی توظیفه الشعر فی رسالة الغفران. تدلُّ النتائج علی أنَّ المعرِّی قد استخدم الشعر فی بنیة القصص بدافع فنیٍّ ومن هنا یظهر شعره صریحاً فی هیکل القصة لیؤدی دوره فی إکمال الحدث وهذا النوع من الصراحة إما یکون تصاعدیاً أو تنازلیاً أو غیرهما. وفی بعض الأحیان یکون شعره خارجاً عن نسیج القصة حیث حذفه لا یخلُّ المعنی، لکن هذا النوع من العلاقة قلیل بالنسبة إلی الشعر الداخل فی نسیج القصة.

إنّ فکرة الخروج من هذا العالم والرحلة إلی السّماء ومنها إلی الجنّة والجحیم متأثّرة بالمعراج النبوی، قد ظهرت فی الأدب العربی فی شکلها القصصی والأسطوری فی القرن الخامس الهجری. وإن کانت بوادر هذه الرحلات وخلفیتها ترجع إلی ما قبل الإسلام. فقد جاء فی النصوص الفهلویة أنّ أوّل من قام بالرحلة المنامیة إلی السماء هو زرادشت. أمّا معظم هذه الأسفار الخیالیة فی الأدبین الفارسی والعربی فقد تحقَقت بعد بزوغ شمس الإسلام وحادثة المعراج النبوی. بعد هذه الواقعة الکبری، استوحی الأدباء والشعراء من قصّة المعراج وأدب الإسراء وأبدعوا الأساطیر والقصص النّاشئة من خیالهم وفکرهم وخلقهم ومعتقداتهم والتی جرت حوادثها فی عالم الخیال. فمن أبرز هذه القصص السائرة فی الأدب العربی رسالتان: إحداها: رسالة الغفران "لأبی العلاء المعری". والثانیة: رسالة "التوابع والزوابع" لابن شُهید الأندلسی. أمَّا الغایة التی تصبو إلیها هذه الدراسة فهی الکشف عن مدی تأثّر هاتین الرسالتین بالمعراج النبوی وعن تأثر أحد الکاتبین بالآخر والخلفیة التاریخیة للأسفار الخیالیة. وأمَّا فیما یتعلَّق بالمنهج المتَّبع فی المقال بالنسبة إلی طبیعة مثل هذه الدراسات فاتَّبعنا المنهج التحلیلی- الوصفی. والنتائج تدلّ علی أنّ هذه الرحلات الثلاث تتوافق معاً بأنّها رحلة إلی العالم الآخر وإن کان السفر فی هاتین الرسالتین خیالیاً وفی معراج النبی (ص) حقیقیاً. وأنَّ کثیراً ممّن أبدعوا آثاراً فی إطار الفنّ القصصی فی الأدبین العربی والفارسی تأثّروا بقصّة المعراج النبوی (ص) شکلاً ومضموناً کما تأثَّرت هاتین الرسالتین من قصة المعراج النبوی (ص) تأثّراً لا ینکر.

امروزه نظریه های مختلف زبان شناسی با رویه های پرکاربرد در عرصۀ تحلیل متون ادبی تأثیر بارزی دارد. ازجملۀ این نظریه­ها، نگاه اجتماعی به زبان بر پایه نظام تقش گرا است که توسط زبانشناس معروف مایکل هلیدی (1994 م) ارائه شده است. دستور نظام­مند-نقش­گرا رویکردی است زبان­شناسی که زبان را در بافت فرهنگی و موقعیتی مورد بررسی قرار می­دهد، این رویکرد بر نقش و معنای زبان استوار است. رسالة الغفران اثر ابوالعلاءمعری، متنی است ادبی از سفر خیالی  ابن قارح به عالم بهشت و دوزخ و توصیف حال ساکنان این دو مکان. از آن جا که موضوع و چارچوب این متن بر طرح مفاهیمی استوار است که نظام اندیشگانی معری به عنوان یکی از برجسته ترین شخصیت­های متفکر تمدن عربی اسلامی را بازبانی نمادین و غیر مستقیم درباره عصر عباسی و اوضاع طبقات اجتماعی و به ویژه ادبا را بازگو می­کند؛ لذا در پژوهش حاضر تلاش می شود بینش و تجربۀ زیستۀ ابوالعلاء از پدیده های اجتماعی و واقعی عصر او برمبنای این رویکرد زبانشناسی غیرصورت­گرایانه مورد بررسی قرار گیرد. نتایج نشان می دهد ارتباطی دوسویه بین نمود روساخت نقش­های زبانی و چهارچوب­های فرهنگی اجتماعی در این اثر وجود دارد وبیشترین بسامد فرآیند اندیشگانی این اثر شامل فرآیند ذهنی (%30)، کلامی (%26) و مادی (%26) است.

این مقاله به بررسی و مقایسة دینامیک حرکتی در منطق الطیرعطار و رسالة الغفران،   ابوالعلا معّری می پردازد. هر دو اثر، به نوعی سیروسلوک معنوی و سفر روحانی را به تصویر می کشند؛ اما  در شیوه های بازنمایی حرکت تفاوت هایی وجود دارد. منطق الطیر به عنوان یک اثر عرفانی، سیر تکاملی پرندگان در جستجوی حقیقت را نماد انسان های جویای خداوند نشان می دهد، در حالی که ابوالعلا معّری با دیدگاه فلسفی خاص خود به موضوع سفر و حرکت به عنوان یک سفر ذهنی و فلسفی پرداخته است. این پژوهش،  به بررسی ابعاد مختلف حرکت و مقایسة مفاهیم فلسفی در این دو اثر، می پردازد. هر دو اثر نوعی سیر و سلوک معنوی و فلسفی را با دیدگاهها و جهان بینی متفاوتی به تصویر می کشند. در حالی که عطار با بهره گیری از استعاره های عرفانی به تبیین سفری روحانی به سوی حقیقت نهایی پرداخته، معّری با دیدگاهی فلسفی و شک گرایانه به سفر ذهنی و انتقادی از باورهای دینی و اجتماعی زمان خود پرداخته است. هدف این پژوهش بررسی عمق و معنای حرکت در هر دو اثر و تحلیل تطبیقی این حرکت از منظر عرفانی و فلسفی است. این مطالعه با استفاده از رویکرد تطبیقی و تحلیل محتوا به بررسی ریشه ها، ویژگی ها و نتایج این حرکت ها در دو اثر می پردازد. نتایج نشان می دهد که حرکت در منطق الطیر، نماد سفری روحانی به سوی کمال است، در حالی که در الغفران معّری، حرکتی فلسفی و ذهنی در راستای نقد جهان بینی های سنتی است.

بما أن أدوات الربط ظاهرة مهمة فی اللغة العربیة وتعتری الجملة بکثرة، وتؤثر بشکل من الأشکال فی تحقیق المعنی ویتحقق من خلالها جانب عظیم من نصیة النص،  لذلک یسعی هذا البحث إلی تحلیل هذه الظاهرة ودراستها کإحدی الأدوات المهمة فی ترابط النص وتماسکه فی رسالة الغفران معتمدا علی المنهج الوصفی التحلیلی الإحصائی. وهذا لأن أبا العلاء المعری أکثر من استخدام هذه الأدوات بکل أنواعها للتعبیر عما بداخله، وعن الأشیاء التی تحیط به ،وإن کتابه «رسالة الغفران» نص متزاید  یضاف فیه الکثیر من المعلومات والبیانات عن طریق استخدام هذه الأدوات. من أهم النتائج التی توصل إلیها البحث هی أن أدوات الوصل الإضافی تقوم فی نص الرسالة بإضافة البیانات والمعلومات الجدیدة دون أن تنقض المعلومات القبلیة أو تذکر سبب البیانات القبلیة أو تراعی التسلسل الزمنی، وتقدِّم کمیة کبیرة من المعلومات الجدیدة للقارئ فی عملیة النص، کما أنها من أهم الأدوات الوصلیة المستخدمة فی الرسالة وتکمن وظیفتها الأساسیة فی الشرح والتفسیر والتوضیح للنص والجمل التی سبقتها. کما أن أدوات الوصل الزمنی تلعب دورا مهما فی تنامی أحداث النص، وتربط الجملة اللاحقة بالجملة أو الجمل السابقة من حیث الزمن، وتضمن استمراریة النص، وأن أدوات الربط السببی/الشرطی تقوم علی الارتباط بین السبب والمسبب، أو العلة والمعلول أو الشرط والنتیجة، لکن خاصیتها الانسجامیة محدودة ضمن بنیة صغیرة وجزئیة تقوم علی العلاقة بین جملتین، وأن أدوات الوصل العکسی تم توظیفها بقلیل من المقارنة مع سائر الأدوات، کما أن تنوعها قلیل جدا، مما یدل علی أن "المعری" لم یعتقد کثیرا بأسلوب العکس والنقض فی نصه بل رکز کثیرا علی توظیف الأدوات الربطیة الأخری بسبب کون الأحداثِ والوقائع وصفیة تحتاج إلی الشرح والتفسیر والتوضیح.

ادبیات تطبیقی را می توان محفلی برای دیالوگ میان الگوهای اندیشگانی ملل گوناگون دانست؛ پس بررسی شکل های متنوع آن در این حوزه بسیار حائز اهمیت است. از حیث روایی، دیالوگ یکی از ابزارهای کانونی سازی متن از درون است که نویسنده آن را برای عینیت­بخشیدن به رویدادهای روایت، نزدیکی بیشتر به خواننده، خالی­کردن فضایی برای مشارکت خواننده و نیز به­اشتراک­گذاشتن باورهای درونی و بیرونی به کار می گیرد. پژوهش حاضر در پی آن است که با نوعی رویکرد ادبیات تطبیقی، از طریق بررسی دیالوگ های دو اثر رسالة الغفرانِ ابوالعلاء معری و «طلب آمرزش» صادق هدایت، به تطبیق شکلی دیالوگ های دو اثر براساس الگوی گادامری بپردازد و نیز کارکرد بهره­گیری از این شکل روایی را توسط دو نویسنده مقایسه کند. از آنجاکه گادامر به اهمیت دیالوگ در ارتباطات اجتماعی توجه بسیار دارد، این پژوهش می تواند در جهت خوانش جامعه­شناسانۀ دو اثر یادشده مفید باشد؛ پس تحلیل او از دیالوگ مبنای کار پژوهش حاضر است. نتیجه ای که این پژوهش در پایان به آن می رسد این است که به کارگیری دیالوگ در دو اثر، کارکردهای مشترکی دارد؛ ازجمله بازگشت به گذشته، شخصیت­پردازی، گفتن به جای نشان­دادن، بیان اعتراف ها و اصلاح تفکر اشتباه دربارۀ مردگان. همچنین «گشودگی» به­عنوان شرط اساسی دیالوگ گادامری در دیالوگ های هر دو اثر دیده می شود.

در این جستار هدف آن بوده که نشان داده شود دو تعبیر استعاریِ کلیدی در دیباچه ی رسالة الغفران برآمده از بافت فرهنگیِ ذهن أبوالعلاء است. نگارنده برای رسیدن به این هدف پس از بیرون آوردن استعاره های زبانیِ «دل درخت حَماطَه است» و «دل مار است» و بررسی استعاره های مفهومیِ هر کدام، به کاوش در زیرساخت های فرهنگی هر یک پرداخته تا از رهگذر تحلیل شالوده-های فرهنگی، گوشه ای از بافت فرهنگی ذهن معری و نگرش او را آشکار سازد و نشان دهد که رشته های پیوند میان این تعابیر استعاری و فرهنگ چنان در هم تنیده است که فهم درست و کامل آن ها بدون آشنایی با زیرساخت های فرهنگی شان میسر نیست. از جمله نتایج این پژوهش آن بوده که ذهن معری در پردازش استعاره های پیش گفته از روایت توراتیِ داستان هبوط آدم، آموزه های اسلامی در این باره که خود انباشته از تعالیم یهودی است و نیز باورهای عامیانه ی مرتبط با پیوند میان مار و درخت حَماطَه و پیوند میان مار و زن تأثیر پذیرفته است.